Konciza, preciza kaj trafa, sed apenau komprenata: "maljam"

Enkonduko

Pabst (2012a: viii) skribas: "La dua aldono (OA 2)1 estis preta en 1914, tamen pro la milito aperis erst en 1919", kaj post demando pri "erst" klarigas Pabst (2012b):

"'erst' = ne pli frue ol (enkondukita de Ak. Karolo Picx antaux cx. 30 jaroj, vd. Neologisman Glosaron, do pli precize esperanta vorto kun germana etimologio ..."

En la germana, ekzemple en "er kommt erst morgen", fakte estas perata jena ideo: "li venos morgau kaj tial en fazo pli malfrua, ol oni eventuale pensas au pensis".

Estas notinde, ke traduko per "li venos ne pli frue, ol morgau" ne ekskluzivas ekzemple postmorgauan venadon kaj tial ne precize redonas la sencon de la germana frazo, kiu limigas la tempospacon por la venado nepre je morgau.

En Esperanto la vorto "erst" estas nek oficiala nek Fundamenta; ghi tre kredeble estas ankau ne internacia. En la chi-supra senco interalie Zamenhof uzis "nur", sed evidente nur ekster-Fundamente (vidu la sekvan chapitron). Tial "erst" vershajne estas rigardebla ne kiel formo nova al "nur", sed kiel nova vorto uzebla lau la sepa alineo de la Antauparolo al la Fundamento de Esperanto (Zamenhof: 199110: 47).

En tiu chi artikolo estas montrate, ke "maljam", do kunmeto el sole Fundamentaj formoj, estas uzebla, por esprimi la chi-supran sencon. Aldone al tio estas prezentitaj ekzemploj de "maljam" en vortaroj, gramatiklibro kaj la lingvo-uzo kaj krome argumentoj por kaj kontrau "maljam" kaj ties alternativoj.

"Erst", "nur", "jam" kaj "maljam"

Per

"'Tien mi flugos nur morgau!' diris la orienta vento"

redonis Zamenhof (1926) el fabelo de Hans Christian Andersen tekston, kiu en la germana fabelversio estas vortigita jene:

"'Dahin fliege ich erst morgen!' sagte der Ostwind" (Zeno.org 2012).

En la Fundamento de Esperanto (Zamenhof 199110) la autoro ne trovis ekzemplon de uzo je tiasignifa "nur". Pri ghi en Waringhien (2002: 796) oni trovas jenan klarigon: "Antau vorto de tempo, por signifi 'ne (mal)pli frue ol'" – tamen sen tio, informi, kiel oni komprenu "(mal)pli": chu kiel "pli", chu kiel "malpli", chu kiel "malpli au pli", ...?

Kiel ajn estas pri la supre celita senco – en la germana tiu "erst morgen" peras jenan ideon:

"morgau kaj tial en fazo pli malfrua, ol oni eventuale pensas au pensis".

La malo de tia "erst ..." estas:

"... kaj tial en fazo pli frua, ol oni eventuale pensas au pensis".

Tio chi estas germane esprimebla per:

"schon ..." = "jam ..." (Zamenhof: 199110 173: "jam déjà | already | schon | уже | juź.").

Sekve "maljam morgau" koncize, precize kaj trafe esprimas la ideon de "erst morgen", tradukita en Zamenhof (1926) tamen per "nur morgau".

Ekzemploj de "maljam" en vortaroj, gramatiklibro kaj lingvo-uzo

La autoro trovis aperon de "maljam" nek en la Fundamento (Zamenhof 199110) nek en la ekster-Fundamenta lingvo-uzo de Zamenhof.

Lau Langenscheidt (1959: 182): "erst unue; (nur) komence, maljam." Tio chi tamen ne klarigas, en kiaj okazoj "maljam" vere trafas; krome ghi ne estas samsignifa kun "komence" (germane: "anfangs").

Krause (1999: 316-317) atribuas maloftecon al "maljam": "jam [...] mal~ Adv selt erst", dum en Krause (2007: 414) ne estas proponata "maljam", sed "nur": "erst [...] warum kommst du ~ jetzt? kial vi venas nur nun?"

Lau Wennergren (2005: 269): "Teorie oni povus uzi maljam por 'ne pli frue ol, ne antau', sed maljam ne enuzighis. Ankau aliaj proponoj por anstatauigi nur en tiu chi signifo ne sukcesis. Nur estas tute bona." Chi lasta estas pridubebla pro jeno: Supoze ke la aserto estas: "Li venis nur hierau"; senco: "Li venis hierau kaj tial en fazo pli malfrua, ol oni eventuale pensas au pensis." Se tamen okazis venado en almenau unu alia tago krom en la hieraua tago, la vortigo "nur hierau" sonas strange: Ordinare tio chi ja signifas "ekskluzive hierau". Por koncize, precize kaj trafe esprimi la celitan sencon, taugas: "Li venis maljam hierau." La nura motivo rezigni pri tio chi estas la risko esti ne komprenata.

Akceptadon je tiu risko montras jenaj okazoj de "maljam" en lingvo-uzo ekster vortaroj, gramatiklibroj kaj diskutoj pri "maljam" (sen pretendo je kompleteco):

  1. "Atentu tamen, ke la dua ekskurso okazos jam post la oficiala programo de KAEST kaj estas tauga nur por partoprenontoj, kiuj restos en la KAEST-ejo ghis dimancha vespero au foriros maljam lunde/marde (ekz. cheestontoj de la lunda komputillingvistika kolokvo)" (KAEST 2012).
  2. "Maljam nun mi rimarkas, ke mi nur kritikis la romanon, apenau laudis" Ertl (2010?). Kurioze: En la retejo de la unua apero (Ertl 2010) estas skribita "nur nun" anstatau "maljam nun".
  3. "Tamen mi decidis partopreni JES maljam en la dua alighperiodo, sed malrabato 5 € ne signifis tro grandan elspezon por mi" (Chehha Esperanto-Junularo 2011).
  4. "Do la politika influo de IM ne estu atingata maljam en la komitato, sed en la LA" (Derks 2004).
  5. "Oni povas diri, ke iu nove elpensita algoritmo estas fakte uzata maljam tiam, kiam ghi enirintas en unu el tiuj programar-sistemoj" (Quednau 1990).
  6. "... la renkontigho komencos je 17:30, sed vi povas veni maljam je 18:00 au iom pli malfrue ..." (Miropiro 2012).
  7. "Chi ties temaro, programo kaj celaro maljam 1997 estas publicataj en la kvazauoficiala, kvinlinga revuo de AIS ..." Frank (2006).
  8. "Maljam 1981-08-18 la autoro, feriumante en Braunlage (D), skribis kiel vicprezidanto de Europa Klubo (PENNACCHIETTI estis intertempe farighinta ties prezidanto) al la gimnazia profesorino Marina MICHELOTTI mane la jenan leteron ..." (Frank 1985).
  9. "... la efektiva enposhtigo vershajne okazos maljam lunde" (Moon 2012).
  10. "Maljam fine de la 19-a jarcento kreskis pro la industriigo la nombro de loghantoj de Lichtenberg je multoblo, tiel ke la loko en la jaro 1907 ricevis la urborajton" (Vikipedio 2012a).
  11. "Mi plusendis tiun chi mesaghon, sed maljam poste ricevis la jenan atentigon ..." (Minihh 2009).
  12. "RegioJet mendis vagonojn de kompanio Astra Vagoane Călători de Arad, sed tiuj aperos maljam dum jaro 2012, por komenco RegioJet decidighis acheti vagonojn de ÖBB ..." (Vikipedio 2012b).
  13. "Partoj de nefinita sekvajho -- La infanoj de la Strig' kaj la Kato (The Children of the Owl and the Pussycat) -- aperis postmorte maljam en 1938" (Vikipedio 2012c).
  14. "Lau niaj fragmentaj informoj pri la marborda itinero en la provincoj Vaskujo kaj Kantabrujo ne ekzistas rifughejo, maljam en Asturujo" (Fischer 2004a). La fakte loka esprimo "en Asturujo" difinas fazon de la vojagho; "maljam en Asturujo" peras la ideon "en Asturujo kaj tial en fazo pli malfrua, ol oni eventuale pensas au pensis".
  15. "Frumatene per buso (laueble maljam posttagmeze) de Gijón al Villaviciosa" (Fischer 2004b).

Argumentoj por kaj kontrau "maljam" kaj ties alternativoj

Tabelo 1 listigas argumentojn por kaj kontrau "maljam" kaj ties alternativoj.

Esprimo Argumentoj por la esprimo Argumentoj kontrau la esprimo
"maljam" konsistanta el sole Fundamentaj vorteroj
mallonga (lau silaboj)
konciza, preciza kaj trafa
"teorie eblas" (Wennergren 2005: 269)
en malmultaj vortaroj
"ne enuzighis" (Wennergren 2005: 269)
apenau komprenata (tio chi estas konkludebla el
kontribuoj al forumoj, kiel ekzemple Corobu 2012 kaj Chamberlain 2012, kaj krome el malmultaj spertoj de la autoro en parolaj konversacioj)
"nur" konsistanta el Fundamenta vortero
tre mallonga (lau silaboj)
konforma al la Zamenhofa lingvostilo
povas soni strange, char en alia kunteksto okazado antau au post la indikita fazo estas ekskluzivata; ekzemple la vortigo "li venis nur hierau" sonas strange, se okazis venado en almenau unu alia tago krom en la hieraua tago.
"ne antau" konsistanta el sole Fundamentaj vorteroj ne sufiche preciza, char en la koncerna kunteksto ghi ne sendube ekskluzivas okazadon en fazo pli malfrua, ol en la indikita fazo, ekzemple "tien mi flugos ne antau morgau" ne sendube ekskluzivas flugadon tien postmorgau
"ne pli frue ol" kiel che "ne antau ol" kiel che "ne antau ol"
krome:
longa (lau silaboj)
"erst" tre mallonga (lau silaboj) nek Fundamenta nek oficiala nek internacia
ne en reputaci-havaj vortaroj, tial risko je ne-komprenado

Tabelo 1: Argumentoj por kaj kontrau "maljam" kaj ties alternativoj

Konkludo kaj resumo

En tiu chi artikolo estas montrate, ke "maljam ..." estas konciza, preciza kaj trafa, por esprimi la ideon "... kaj tial en fazo pli malfrua, ol oni eventuale pensas au pensis". Tio chi estas la malo de "... kaj tial en fazo pli frua, ol oni eventuale pensas au pensis", kiu estas esprimebla per "jam ...". Anstatau "maljam" Zamenhof tamen uzis "nur", kiel ekzemple en: "Tien mi flugos nur morgau" (traduko de la germana "Dahin fliege ich erst morgen"). Nur malmultaj vortaroj mencias "maljam", kaj gramatiklibro ja koncedas ghian teorian uzeblecon, sed rekomendas "nur". Lau la autoro "nur" povas soni strange, char en alia kunteksto okazado antau au post la indikita fazo estas ekskluzivata; ekzemple la vortigo "li venis nur hierau" sonas strange, se okazis venado en almenau unu alia tago krom en la hieraua tago. Argumentoj por kaj kontrau "maljam" kaj ties alternativoj ("nur", "ne antau", "ne pli frue ol", "erst") estas prezentitaj. Menciitaj ekzemploj de "maljam" en la lingvo-uzo igas onin ne ekskluzivi, ke malgrau risko je ne-komprenado "maljam" estas preferata al alternativoj, kiuj evidente ne estas rigardataj kiel sufiche taugaj.

Referencoj

Chamberlain, Robert (2012): Re: [revuloj] erst <- Gratulojn al Bernardo (estis: devizo, valuto). Mesagho (23a de Junio 2012) al la retforumo revuloj. http://tech.groups.yahoo.com/group/revuloj/message/21390. Alvokita: 20-a de Oktobro 2012.
Corobu, Mireja (2012): Re: [revuloj] erst <- Gratulojn al Bernardo (estis: devizo, valuto). Mesagho (22a de Junio 2012) al la retforumo revuloj. http://tech.groups.yahoo.com/group/revuloj/message/21392. Alvokita: 20-a de Oktobro 2012.
Chehha Esperanto-Junularo (2011): "Raportajho pri dua JES". En: Chehha Esperanto-Junularo. Viki-Retpagharo. http://esperanto.blahus.cz/cxej/vikio/index.php/Raporta%C4%B5o_pri_dua_JES . Alvokita: 20a de Oktobro 2012.
Derks, Johan (2004): "Chu Ziko pravas?". En La Ondo de Esperanto, 2004, N-ro 1 (111). Trovita per helpo de http://www.tekstaro.com. Alvokita: 20a de Oktobro 2012.
Ertl, István (2010): Trevor Steele: Kvazau chio dependus de mi. http://pistike65.wordpress.com/2010/03/06/steele-kvazau-cio-dependus-de-mi/. Alvokita: 20a de Oktobro 2012.
Ertl, István (2010?): Forta strukturo, varia nivelo. Kvazau chio dependus de mi, de Trevor Steele. http://esperanto.net/literaturo/ba/kvazauciorec.html. Alvokita: 20a de Oktobro 2012.
Fischer, Rudolf-Josef (2004a): Planado en 2001 por marborda itinero de la Jakoba Vojo en Hispanujo. http://www.rudolf-josef-fischer.de/pilgerseiten/plan2001-o.html. Alvokita: 20a de Oktobro 2012.
Fischer, Rudolf-Josef (2004b): Planado 2003a: Parto de la Norda Itinero: De Villaviciosa tra Ribadeo al Santiago (krome: De Santiago al la pilgrimloko Muxía). http://www.rudolf-josef-fischer.de/pilgerseiten/plan2003-o.html. Alvokita: 20a de Oktobro 2012.
Frank, Helmar G. (2006): "La Sibiua Programo de la Eurolingvistiko". En: Pier Giorgio Borbone, Pier, Giorgio; Mengozzi, Alessandro; Tosco, Mauro (redaktintoj): Loquentes linguis. Studi linguistici e orientali in onore di Fabrizio A. Pennacchietti. Linguistic and Oriental Studies in Honour of Fabrizio A. Pennacchietti. Lingvistikaj kaj orientaj studoj honore al Fabrizio A. Pennacchietti. Wiesbaden, Harrassowitz. http://books.google.com/books?id=-CTm1NYWrO0C&pg=PA261. Alvokita: 20a de Oktobro 2012.
Frank, Helmar G. (1985): "Historieto de la Akademio Internacia de la Sciencoj San Marino". En: Frank-Böhringer, Brigitte (kompilinto): Ekesto kaj celoj de AIS, Dortmund, Verlag Modernes Lernen. http://www.ais-sanmarino.org/pr/eo/histor1.html . Alvokita: 20a de Oktobro 2012.
KAEST (2012): KAEST 2010. Programo. Chefa programo. http://kaest2010.ikso.net/pmwiki/pmwiki.php?n=Main.Programo. Alvokita: 20a de Oktobro 2012.
Krause, Erich-Dieter (1999): Großes Wörterbuch Esperanto-Deutsch. Hamburg, Buske.
Krause, Erich-Dieter (2007): Großes Wörterbuch Deutsch-Esperanto. Hamburg, Buske.
Langenscheidt (1959): Langenscheidts Lilliput Wörterbuch 117 Deutsch-Esperanto. Berlin, Langenscheidt.
Minihh, Marteno (2009): "[eliberaprogramaro: 2354] Re: [skej] Fwd: chapelitaj literoj". Mesagho (27a de Decembro 2009) al la retforumo LiberaProgramaro. La Diskutlistoj. http://liberaprogramaro.net/forumo/viewtopic.php?p=2030 . Alvokita: 20a de Oktobro 2012.
Miropiro (2012): Renkontigho de brna klubo. En: Chehha Esperanto-Junularo. http://mladez.esperanto.cz/?p=961&lang=eo. Alvokita: 20-a de Oktobro 2012.
Moon, Brian (2012): Re : [SYM_Komitatanoj] kunvokiloj de GhA. Mesagho (23a de Marto 2012) al la retforumo SYM_Komitatanoj. http://fr.dir.groups.yahoo.com/group/SYM_Komitatanoj/message/89. Alvokita: 20-a de Oktobro 2012.
Pabst, Bernhard (2012a): Berlina Komentario pri la Vortaro Oficiala. Chiuj lingvo-elementoj de la Fundamento de Esperanto kaj la Oficiala Aldonoj kun notoj kaj klarigoj. Dua Parto: Listo de lingvo-elementoj. Berlino. Elshutebla el http://www.ipernity.com/doc/mike59/12899263. Alvokita: 20a de Oktobro 2012.
Pabst, Bernhard (2012b): Re: [revuloj] erst <- Gratulojn al Bernardo (estis: devizo, valuto). Mesagho (22a de Junio 2012) al la retforumo revuloj. http://tech.groups.yahoo.com/group/revuloj/message/21375. Alvokita: 20-a de Oktobro 2012.
Quednau, H. D. (1990): "Evoluigo de portebla programar-sistemo por statistikaj analizoj". En: Acta Sanmarinensia 2.5/1992. http://wwwtios.cs.utwente.nl/esperanto/softo/softo.html. Alvokita: 20a de Oktobro 2012.
Vikipedio (2012a): Lichtenberg (kvartalo de Berlino). http://eo.wikipedia.org/w/index.php?
title=Lichtenberg_(kvartalo_de_Berlino)&oldid=4303700
. Alvokita: 20a de Oktobro 2012.
Vikipedio (2012b): RegioJet. http://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=RegioJet&oldid=4596070 . Alvokita: 20a de Oktobro 2012.
Vikipedio (2012c): La Strig' kaj la Kato. http://eo.wikipedia.org/w/index.php?
title=La_Strig%27_kaj_la_Kato&oldid=4299896
. Alvokita: 20a de Oktobro 2012.

Waringhien, Gaston (2002): La Nova Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto. Paris, Sennacieca Asocio Tutmonda.
Wennergren, Bertilo (2005): Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko. Elektronika versio http://bertilow.com/pmeg/elshutebla/pmeg_14.0.pdf. Alvokita: 20a de Oktobro 2012.
Zamenhof, Leyzer Ludwik (199110): Fundamento de Esperanto. Pisa, Edistudio.
Zamenhof, Leyzer Ludwik (1926): Ghardeno de la paradizo. Traduko de Andersen, Hans Christian (1862) fare de Zamenhof en ch. 1909. En: Fabeloj de Andersen 1. Paris, Esperantista Centra Librejo. Elektronike redonita teksto trovita per http://www.tekstaro.com en la 16a de Oktobro 2012.
Zeno.org (2012): Der Garten des Paradieses. In: Literatur. Andersen, Hans Christian. Märchensammlung. Märchen.
http://www.zeno.org/Literatur/M/Andersen,+Hans+Christian/M%C3%A4rchensammlung/
M%C3%A4rchen/Der+Garten+des+Paradieses
. Alvokita: 26a de Oktobro 2012.